بیماری تب برفکی دام
تب برفکی در دام یک بیماری ویروسی بسیار واگیردار است که دامهایی مانند گاو، گوسفند و بز را درگیر میکند. این بیماری معمولا با تب، کاهش اشتها، لنگش، محدودیت جابجایی، تاول و زخم در دهان و اطراف سمها و در برخی دامها با کاهش تولید شیر همراه است. شدت علائم میتواند با توجه به گونه دام، سن، وضعیت ایمنی و سویه ویروس متفاوت باشد و در دامهای جوان، بیماری میتواند شدیدتر باشد.
بیماری تب برفکی در دام ها به سرعت گسترش مییابد و خسارتهای اقتصادی زیادی به دامداریها وارد میکند. در حال حاضر، درمان ضدویروسی اختصاصی برای آن وجود ندارد و مدیریت بیماری بر تشخیص سریع، مراقبت حمایتی، کنترل انتشار ویروس و اجرای برنامههای پیشگیری و واکسیناسیون طبق دستورالعمل دامپزشکی استوار است.
این بیماری (Foot-and-Mouth Disease) دارای چندین سروتیپ است و ایمنی ایجاد شده در برابر یک سروتیپ الزاما در برابر سایر سروتیپها محافظت ایجاد نمیکند؛ به همین دلیل انتخاب واکسن باید با توجه به وضعیت اپیدمیولوژیک و سویههای در گردش انجام شود.
| موضوع | خلاصه |
|---|---|
| عامل بیماری | ویروس تب برفکی (FMDV) از جنس Aphthovirus |
| دامهای حساس | حیوانات زوجسم (مثل گاو، گوسفند، بز) |
| مهمترین علائم | تب، تاول دهان و پا، آبریزش دهان، لنگش و کاهش اشتها |
| درمان اختصاصی | داروی ضدویروسی اختصاصی جهت درمان تب برفکی برای دام وجود ندارد |
| مهمترین اقدامات | تشخیص سریع، جداسازی و محدودکردن جابجایی، رعایت بهداشت و اجرای برنامه کنترل و واکسیناسیون طبق مقررات |
| خطر برای انسان | بطور معمول بیماری انسانی محسوب نمیشود و به راحتی به انسان منتقل نمیشود |
| وضعیت خوراک | خوراک و علوفه آلوده میتوانند در انتقال ویروس نقش داشته باشند |
علائم تب برفکی دام
علائم بیماری تب برفکی در دام ممکن است با توجه به گونه، سن و وضعیت ایمنی متفاوت باشد. مهمترین نشانههایی که باید مورد توجه قرار گیرند عبارتاند از:
- تب و افزایش دمای بدن
- کاهش اشتها
- بیحالی
- افزایش ترشح بزاق
- ایجاد تاول یا ضایعات در دهان و روی زبان
- ضایعات بین انگشتان و اطراف سم
- لنگش
- کاهش تمایل به حرکت
- کاهش تولید شیر
- کاهش وزن و افت وضعیت بدنی
تاولها ممکن است پس از مدتی پاره شوند و به زخمهای سطحی تبدیل شوند. ضایعات پا میتوانند باعث درد و لنگش شوند و در صورت ایجاد عفونت ثانویه، وضعیت دام پیچیدهتر شود.

علائم تب برفکی در گاو
در گاو، تب میتواند یکی از علائم اولیه باشد و پس از آن ضایعات تاولی در زبان، لثه، لبها، پوزه، فضای بین انگشتان و اطراف سم ایجاد شود. افزایش بزاق، کاهش اشتها، لنگش و کاهش تولید شیر نیز از علائم قابل توجه هستند. در گاوهای شیری، ضایعات پستان و سرپستانک نیز ممکن است ایجاد شوند.
علائم تب برفکی گوسفند
علائم تب برفکی در گوسفند ممکن است نسبت به گاو کم رنگتر باشد و همین موضوع میتواند تشخیص بیماری را دشوار کند. لنگش یکی از علائم مهم در گوسفند و بز است و ممکن است پیش از مشاهده واضح ضایعات دهانی جلب توجه کند. تب و ایجاد ضایعات تاولی در ناحیه دهان و بین انگشتان نیز ممکن است مشاهده شود.
علائم تب برفکی در بز
در بز نیز علائم ممکن است نسبتا خفیف باشند. لنگش، تب و ایجاد ضایعات در ناحیه دهان و پا از نشانههای مهم هستند. در دامهای جوان، بیماری میتواند شدیدتر باشد و در برخی موارد آسیب قلبی باعث مرگ ناگهانی شود.
تفاوت علائم تب برفکی در دام سبک و سنگین
| مورد | دام سنگین (گاو) | دام سبک (گوسفند و بز) |
|---|---|---|
| تب | معمولا قابل مشاهده | ممکن است وجود داشته باشد |
| ضایعات دهانی | معمولا واضحتر | ممکن است خفیفتر باشد |
| لنگش | شایع | یکی از علائم مهم و گاهی اولین نشانه |
| آبریزش دهان | میتواند شدید باشد | ممکن است کمتر مشخص باشد |
| کاهش تولید | بهویژه کاهش شیر | کاهش عملکرد و تولید ممکن است رخ دهد |
| تشخیص ظاهری | معمولا آسانتر | به دلیل علائم خفیفتر ممکن است دشوارتر باشد |
دوره کمون بیماری تب برفکی دام ها
دوره کمون یا نهفتگی بیماری تب برفکی دام، یعنی فاصله ورود ویروس به بدن تا بروز علائم بالینی که معمولا بین 2 تا 14 روز متغیر است و به گونه دام، سویه ویروس و شرایط محیطی بستگی دارد. این دوره در گوسفند و بز معمولا 2 تا 8 روز، در گاو 2 تا 14 روز است.
نکته مهم این است که دام آلوده ممکن است پیش از بروز علائم ظاهری نیز این ویروس را منتقل کند؛ بنابراین، قرنطینه دامهای مشکوک و رعایت اصول بهداشتی برای کنترل شیوع بیماری ضروری است. بهبودی کامل نیز بسته به شدت بیماری و وجود عوارض ثانویه، ممکن است 10 تا 15 روز یا بیشتر طول بکشد.
انتقال تب برفکی در دام
تب برفکی دام ها به شدت مسری است و یکی از مهمترین عوامل گسترش آن، جابجایی دام آلوده است. دام ممکن است پیش از بروز علائم واضح نیز ویروس را دفع کند و همین موضوع کنترل بیماری را دشوارتر میکند.
راههای مهم انتقال شامل موارد زیر است:
- تماس مستقیم دام سالم با دام آلوده
- ترشحات دهانی و تنفسی دام بیمار
- شیر و سایر ترشحات حیوان آلوده
- لباس، کفش و تجهیزات آلوده
- خودروها و وسایل حمل و نقل دام
- جایگاه و سطوح آلوده
- خوراک، آب یا علوفه آلوده
- آئروسل و هوا
- جابجایی دام بدون رعایت مقررات بهداشتی و قرنطینهای
اهمیت علوفه و خوراک در انتقال بیماری نیز باید جدی گرفته شود به طوری که میتوانند در انتقال ویروس نقش داشته باشند. بنابراین در زمان شیوع یا احتمال آلودگی، انتقال خوراک و علوفه از محل آلوده نیز باید مطابق دستورالعملهای دامپزشکی مدیریت شود.

براساس اطلاعات منتشر شده در وبسایت woah داریم:
عامل بیماری تب برفکی، ویروسی از جنس Aphthovirus و خانواده Picornaviridae است. این ویروس دارای هفت سروتیپ یا تیپ سرولوژیک شامل A، O، C، SAT1، SAT2، SAT3 و Asia1 است. سروتیپ C از سال 2004 تاکنون توسط شبکه آزمایشگاههای مرجع تب برفکی WOAH و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) جداسازی نشده و از آن زمان تاکنون نیز گزارشی از وقوع این سروتیپ به WOAH ارائه نشده است. سایر سروتیپها در کشورهای و مناطق مختلف جهان شناسایی شدهاند.
از آنجا که ایمنی ایجاده شده در برابر یک سروتیپ لزوما در برابر سایر سروتیپها محافظت ایجاد نمیکند، انتخاب واکسن متناسب با سروتیپ هدف اهمیت زیادی دارد. همچنین، پیشگیری و کنترل این بیماری به تشخیص زود هنگام، وجود سامانههای هشدار سریع و اجرای برنامههای موثر پایش و مراقبت وابسته است.
روشهای تشخیص بیماری تب برفکی دام
تشخیص قطعی بیماری تب برفکی دام تنها با انجام آزمایشهای تخصصی روی نمونههای مشکوک و بررسی وجود ویروس FMD امکانپذیر است. دامپزشک با توجه به علائم بالینی و شرایط گله، نمونههای مناسب را برای آزمایش انتخاب میکند. این نمونهها ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- مایع داخل تاولها (وزیکولها)
- بافت پوششی تاولها
- نمونه ترشحات حلق و حلقخراشی
- نمونه خون و سرم
نکته مهم: از آنجا که علائم آن ممکن است با برخی بیماریهای دیگر دام مشابه باشد، تأیید تشخیص آزمایشگاهی و رعایت اصول ایمنی زیستی برای جلوگیری از گسترش ویروس ضروری است.
درمان تب برفکی دام
یکی از مهمترین نکات درباره درمان تب برفکی در دام این است که در حال حاضر درمان اختصاصی ضدویروسی برای از بین بردن این ویروس وجود ندارد. بنابراین نباید انتظار داشت یک دارو بتواند بیماری را به طور مستقیم و قطعی درمان کند. کنترل بیماری بیشتر بر پایه تشخیص سریع، محدود کردن انتشار، واکسیناسیون است.
از آنجا که درمان اختصاصی برای حذف ویروس تب برفکی دام وجود ندارد، درمانهای حمایتی با هدف کاهش درد، کنترل التهاب و بهبود وضعیت عمومی دام انجام میشوند. تأمین آب کافی، تغذیه مناسب و فراهم کردن محیطی آرام و بهداشتی نیز به روند بهبودی کمک میکند. استفاده از داروهای ضدالتهاب و مسکن باید با تجویز دامپزشک انجام شود.
درمان تب برفکی با یونجه؛ آیا موثر است؟
عبارت درمان تب برفکی با یونجه از نظر علمی نباید به این معنا استفاده شود که یونجه ویروس تب برفکی را درمان میکند. یونجه یک خوراک است و نمیتواند جایگزین درمان اختصاصی یا برنامه کنترل بیماری شود؛ ضمن اینکه در صورت آلودگی، خود خوراک و علوفه نیز میتوانند در انتقال ویروس نقش داشته باشند.
درمان تب برفکی با سرکه
درمان تب برفکی دام با سرکه یک روش سنتی است که شواهد علمی معتبری برای اثربخشی آن وجود ندارد. به دلیل خاصیت اسیدی، استفاده مستقیم از سرکه روی زخمهای دهان و سم ممکن است باعث تحریک بافت آسیب دیده شود؛ بنابراین استفاده مستقیم از آن روی زخمها توصیه نمیشود. بنابراین برای مراقبت از زخمها باید از محلولهای مناسب دامپزشکی استفاده کرد.
بهترین دارو برای درمان تب برفکی دام
برای پاسخ به عبارت بهترین دارو برای درمان تب برفکی دام باید یک نکته مهم را روشن کرد: دارو اختصاصی که خود ویروس را از بین ببرد و به عنوان درمان قطعی بیماری شناخته شود وجود ندارد. بنابراین معرفی یک دارو مشخص به عنوان “بهترین دارو” از نظر علمی دقیق نیست.
درمان دارویی در صورت نیاز، باید با توجه به وضعیت دام و عوارض بیماری توسط دامپزشک تعیین شود. استفاده خودسرانه از دارو نه تنها درمان قطعی بیماری را تضمین نمیکند، بلکه ممکن است باعث تاخیر در اجرای اقدامات کنترلی ضروری شود.
بهترین دارو برای درمان تب برفکی گوسفند
برای درمان تب برفکی گوسفند، داروی ضدویروسی اختصاصی وجود ندارد. دامپزشک ممکن است برای کاهش تب و درد از داروهای ضدالتهاب و مسکن استفاده کند. همچنین تامین آب کافی، تغذیه مناسب و مراقبت از زخمهای دهانی و سم در بهبود وضعیت گوسفند اهمیت دارد. آنتیبیوتیکها فقط در صورت بروز عفونت باکتریایی ثانویه تجویز میشوند.
بهترین دارو برای درمان تب برفکی گاو
در گاوهای مبتلا به تب برفکی نیز درمان بر پایه مراقبت حمایتی انجام میشود. داروهای ضدالتهاب و مسکن برای کنترل درد و تب، و در صورت تشخیص عفونت ثانویه، آنتیبیوتیک با تجویز دامپزشک قابل استفاده هستند. تامین آب و خوراک مناسب و مراقبت از زخمهای دهان، سم و پستان نیز به بهبود وضعیت دام کمک میکند.
راههای پیشگیری از بیماری تب برفکی دام
پیشگیری از بیماری تب برفکی در دام ها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سرعت انتقال ویروس میتواند کنترل یک کانون بیماری را دشوار کند. مهمترین اقدامات عبارتاند از:
- جلوگیری از ورود دامهای با وضعیت بهداشتی نامشخص به گله
- قرنطینه دامهای تازه وارد طبق برنامه دامپزشکی
- جلوگیری از جابجایی دام مشکوک یا بیمار
- کنترل رفتوآمد افراد و وسایل نقلیه
- ضدعفونی تجهیزات، جایگاه و وسایل حمل دام
- استفاده از لباس و کفش مناسب در محل نگهداری دام
- پایش روزانه دامها برای شناسایی علائم مشکوک
- رعایت برنامه واکسیناسیون تعیینشده توسط دامپزشکی
- جلوگیری از ورود خوراک و علوفه با منشا نامطمئن
- جداسازی سریع دامهای دارای علائم مشکوک

نقش واکسیناسیون در پیشگیری
واکسیناسیون یکی از ابزارهای مهم کنترل تب برفکی در دام است، اما انتخاب واکسن باید بر اساس سروتیپها و سویههای در گردش و برنامه رسمی کنترل بیماری انجام شود. از آنجا که ایمنی ایجادشده در برابر یک سروتیپ الزاماً در برابر سروتیپهای دیگر محافظت ایجاد نمیکند، استفاده از واکسن نامتناسب میتواند اثربخشی مورد انتظار را نداشته باشد.
به همین دلیل، برنامه واکسیناسیون باید مطابق دستورالعمل دامپزشکی منطقه و با واکسن دارای کیفیت مناسب انجام شود. واکسیناسیون بخشی از برنامه کنترل است و بهتنهایی جایگزین قرنطینه، پایش و رعایت اصول امنیت زیستی نمیشود.
جمع بندی
تب برفکی دام یک بیماری ویروسی بسیار واگیردار در دامهای زوجسم است که میتواند باعث تب، ضایعات تاولی دهان و پا، لنگش، کاهش اشتها و افت تولید شود. تشخیص دقیق بیماری اهمیت زیادی دارد، زیرا علائم برخی بیماریهای دیگر میتوانند مشابه باشند.
داروی اختصاصی و درمان قطعی ضدویروسی برای بیماری تب برفکی دام ها وجود ندارد و بنابراین نباید یک داروی خاص مثل یونجه یا یک ماده خوراکی به عنوان درمان قطعی معرفی شود. مدیریت بیماری بر تشخیص، جلوگیری از انتشار، رعایت امنیت زیستی، کنترل جابجایی، واکسیناسیون متناسب با برنامه دامپزشکی و مراقبت حمایتی در شرایط مجاز استوار است.
سوالات متداول
تب برفکی دام به انسان منتقل می شود؟
تب برفکی دام در حالت معمول بیماری قابل انتقال به انسان محسوب نمیشود. با این حال، انسان میتواند از طریق لباس، کفش، تجهیزات یا سایر وسایل آلوده، ویروس را بین دامها منتقل کند؛ بنابراین رعایت اصول امنیت زیستی برای افراد در تماس با دام اهمیت دارد.
تب برفکی چند روز طول میکشد؟
مدت بیماری تب برفکی در دام به شدت عفونت، سن، گونه دام و بروز عوارض بستگی دارد. علائم بالینی در موارد بدون عارضه معمولا طی حدود 1 تا 2 هفته بهبود مییابند؛ با این حال، بهبودی کامل ممکن است بیشتر طول بکشد. در صورت مشاهده علائم مشکوک، باید سریعا دامپزشک را مطلع کرد.
آیا تب برفکی بیماری خطرناکی برای دام است؟
تب برفکی در دام بالغ معمولا مرگ و میر بالایی ایجاد نمیکند، اما به دلیل سرعت انتشار و کاهش قابل توجه عملکرد دام، از نظر اقتصادی و بهداشتی اهمیت زیادی دارد. در دامهای جوان، وضعیت متفاوت است و بیماری میتواند به دلیل درگیری عضله قلب باعث مرگ شود.
چه زمانی باید برای تب برفکی دام اقدام کرد؟
اگر چند دام بطور هم زمان دچار تب، لنگش، آبریزش شدید دهان یا تاول در دهان و اطراف سم شدند، احتمال بیماری عفونی واگیردار باید جدی گرفته شود. در چنین شرایطی بهتر است دامهای مشکوک جابجا نشوند و موضوع سریعا با دامپزشک یا مرجع دامپزشکی مربوط در میان گذاشته شود.
فراگامان هزاره سوم تامین کننده افزودنی های خوراک دام، طیور و آبزیان می باشد.

















